Adı: Əhməd Məhəmməd Traore
Ölkə: Mali
Keçmiş dini (Məzhəbi): İslam (əhli-sünnə-Maliki)
Şiəliyi qəbul etmiş Əhməd Məhəmməd Traorenin həyat hekayəsi
Əhməd Məhəmməd Traore Mali Respublikasının Bamako şəhərində, Maliki məzhəbinə mənsub bir ailədə dünyaya gəlmişdir.
O, doğulduğu şəhərdə təhsil almış və hüquq üzrə bakalavr dərəcəsi əldə etmişdir. Universitet təhsili ilə yanaşı, məscidlərdə dini elmləri və Qurani-Kərimi də öyrənmişdir.
Allah-taalanın sifətləri barədə iki fərqli baxış
Əhməd öz məzhəbinə uyğun dini təhsil aldıqdan sonra dini məktəblərdən birində müəllim kimi fəaliyyət göstərməyə başladı.
Həmin dövrdə onun şiəlik haqqında məlumatı çox az idi.
Lakin ilahi iradə nəticəsində şiə düşüncəsini tanıdan ərəb və fransız dillərində qəzet və jurnallar əldə etdi.
Bu nəşrləri oxuyarkən çox təəccübləndi və onda böyük maraq yarandı. Çünki həmin məqalələrdə əvvəllər heç vaxt eşitmədiyi dini məlumatlar vardı.
O, bu materialları diqqətlə mütaliə etməyə başladı və Əhli-sünnə etiqadlarını şiə məzhəbinin etiqadi baxışları ilə müqayisə etmək qərarına gəldi.
İslam məzhəblərini müqayisə edən tədqiqatçının diqqətini çəkən ən mühüm məsələlərdən biri şiə məzhəbinin Allah-taalanın sifətləri barədə baxışıdır.
Bu baxış digər cərəyanların etiqadları ilə müqayisə edildikdə fərqlər daha aydın görünür.
Bu məsələlərdən biri «ətit» hədisi, yəni taxtın və ya oturacağın ağırlıq altında cırıltı çıxarması ilə bağlı rəvayətdir.
Vəhhabilər bu hədisi həm sənəd, həm də məna və məzmun baxımından səhih hesab edirlər.
Onlar hədisdən çıxan nəticələri, o cümlədən Allah-taalaya ağırlıq isnad edilməsini də qəbul edirlər.
İbn Teymiyyə Kəb əl-Əhbara aid edilən rəvayətləri nəql etdikdən sonra belə deyir:
«Bu rəvayətin sənədində adı çəkilən imamlar ən böyük və görkəmli imamlardandırlar.
Onlar və başqaları bu hədisi nəql etmiş, onun məzmununu, o cümlədən Allah-taalanın onların üzərində ağırlığının olmasını inkar etməmişlər.
Əgər bu söz İslam dinində qəbul edilməyən bir fikir olsaydı, onlar həmin hədisi bu şəkildə nəql etməzdilər».
(1)
Məqalənin müəllifinə görə, İbn Teymiyyə bununla Allahın cisim hesab edilməsinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən birini təsdiqləmiş olur.
Çünki cismin zəruri xüsusiyyətləri arasında ağırlıq, istiqamət, məhdudluq, müəyyən məkanda yerləşmək və həcmə malik olmaq vardır.
İbn Teymiyyə xüsusilə ağırlıq məsələsini vurğulayır.
O bildirir ki, İslamın bu böyük şəxsiyyətləri həmin rəvayətləri öz kitablarında nəql etmiş və mənalarına etiraz etməmişlər.
Əgər rəvayətlərin məzmunu yanlış olsaydı, onlar həmin hədisləri nəql etməz və qəbul etməzdilər.
Beləliklə, İbn Teymiyyəyə görə, bu hədis səhihdir və onun məzmunu yanlış deyildir.
Bu fikri müdafiə edən yalnız İbn Teymiyyə olmamışdır.
İbn Bəttə əl-Ükbəri belə deyir:
«Müəllif deyir: Allah-taala Ərşin üzərindədir və Ərş yeni yəhərin çıxardığı səsə bənzər bir cırıltı çıxarır.
Cırıltı hədisi məşhurdur. Bəzi alimlər onu zəif, bəziləri isə həsən hesab etmişlər. Onu həsən sayanlardan biri də Şeyxülislam İbn Teymiyyədir».
(2)
Dəşti isə belə yazır:
«Bu hədisə istinad edən, onu qəbul edən və ya açıq şəkildə səhih olduğunu bildirən alimlər arasında Məhəmməd ibn İsmayıl Buxari və Osman ibn Səid Darimi kimi şəxslər də vardır».
(3)
İbn Teymiyyənin şagirdləri və onun ardınca gedən vəhhabilər də bu mövqeyi qəbul edərək həmin yolu davam etdirmişlər.
İbn Qəyyim əl-Cövziyyə məşhur «Qəsidətun-nuniyyə» əsərində belə deyir:
«İbn İshaqın nəql etdiyi hədisi xatırla.
O, doğru danışan, hədisləri əzbər bilən və təqvalı bir alimdir.
Yağış istəmə hadisəsində onlar Peyğəmbəri vasitəçi edərək mərhəmətli Rəbbə üz tuturlar.
Seçilmiş Peyğəmbər buna təəccübləndi və dedi:
Ərşin Rəbbi olan Allahın əzəməti bütün əzəmətlərdən üstündür.
Allah Öz Ərşinin, səmasının üzərindədir.
Mülkün və qüdrətin Sahibinə həmd olsun!
Onun Ərşi altında cırıltı çıxarır,
Necə ki, sürətlə hərəkət edən atlının altında yəhər cırıldayır».
(4)
Məqalənin müəllifinə görə, bu ifadələr Allahı məxluqa bənzətməyin ən yüksək həddini göstərir.
Çünki burada Ərşin cırıltısı açıq şəkildə atlının altında cırıldayan yəhərə bənzədilir.
Bununla belə, həmin baxışın tərəfdarları iddia edirlər ki, onlar Allahı məxluqa bənzətmirlər, Ona oxşarlıq və keyfiyyət isnad etmirlər.
İbn Qəyyimin bu rəvayətləri qəbul etdiyi də buradan aydın olur.
Çünki əgər o, cırıltı hədislərinin sənədini və ya mənasını rədd etsəydi, onları vəhhabilərin «Tövhid qəsidəsi» adlandırdıqları «Qəsidətun-nuniyyə» əsərinə daxil etməzdi.
Məhəmməd ibn Əbdülvəhhab da belə demişdir:
«Ərş Onun altında, atlının altında cırıldayan yəhər kimi cırıldayır. Onun Ərşi səmalarının üzərindədir».
Sonra o, əli ilə günbəz formasına bənzər bir işarə etmişdir.
(5)
Böyük Alimlər Şurasının üzvü Saleh ibn Fövzan əl-Fövzan İbn Qəyyimin bu misralarını şərh edərkən belə deyir:
«Onun Ərşi altında, sürətlə hərəkət edən atlının altında cırıldayan yəhər kimi cırıldayır...
Bu, Allah-taalanın ucalığını sübut edir. Çünki hədis göstərir ki, Allahın əzəməti və Ərş üzərində yerləşməsi səbəbindən Ərş cırıldayır. Necə ki, atlının ağırlığından yəhər cırıldayır».
Məqalədə qeyd olunur ki, vəhhabilər bu cür ifadələri sırf mənəvi həqiqətlər kimi qəbul etmirlər.
Onların fikrincə, bu ifadələrin məcazi mənada təfsir edilməsi zahiri mənaya ziddir.
Lakin ağırlıq yalnız cazibə qüvvəsinin təsiri ilə meydana gəlir.
Bəs Allah-taalaya hansı cazibə qüvvəsi təsir edə bilər?
Hansı cazibə qüvvəsi Allahın ağırlığına və kütləsinə təsir göstərə bilər?
Halbuki onlar Ərşin göylərdən və yerdən daha böyük olduğunu, Allahın isə onun üzərində oturduğunu iddia edirlər.
Bəs hansı qüvvə belə bir ağırlığı daşıya bilər?
Məqalənin müəllifinə görə, bu, ağıl baxımından qeyri-mümkündür.
Əhli-beyt imamlarının Allahın sifətləri barədə metodu
Peyğəmbərin (s) Əhli-beytindən olan imamlar (ə) isə bu məsələdə əsas bir prinsip müəyyən etmişlər.
Onların metoduna görə, hədisin qəbul edilməsində yalnız sənədinin səhihliyi və Peyğəmbərə (s) aid edilməsi kifayət deyildir.
Əsas məsələlərdən biri həmin hədisin Qurani-Kərimin açıq və qəti ayələrinə uyğun olmasıdır.
Əgər hədis Quranın açıq hökmlərinə və prinsiplərinə ziddirsə, sənədi səhih hesab edilsə belə, rədd edilməlidir.
Xüsusilə nəzərə almaq lazımdır ki, məqalənin müəllifinə görə, hədislərin saxtalaşdırılması və İslamın etiqadi əsaslarının təhrif olunması Əməvi hakimiyyətinin əsas fəaliyyət istiqamətlərindən biri olmuşdur.
Əhli-beyt (ə) Qurandan götürülmüş mühüm bir prinsip müəyyən etmişdir.
Şeyx Səduq İmam Rzadan (ə) belə nəql edir:
«Məxluqatda mövcud olan xüsusiyyətlər Xaliqdə yoxdur. Məxluq üçün mümkün olan hər bir şey onu Yaradan üçün qeyri-mümkündür».
(6)
Deməli, əgər məxluqatda məhdudluq varsa, Allah məhdud deyildir.
Əgər məxluqat müəyyən bir məkanda yerləşirsə, Allah məkana ehtiyac duymur.
Əgər məxluqatın ağırlığı varsa, Allahın ağırlığı yoxdur.
Əgər məxluqat üçün yuxarı və aşağı istiqamətləri, hərəkət, qalxmaq və enmək anlayışları mövcuddursa, bunların heç biri Allaha aid edilə bilməz.
Çünki Allah-taala buyurur:
﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ﴾
«Heç bir şey Ona bənzəməz».
(7)
Bu prinsip Əhli-beyt (ə) məktəbində tövhidin ən mühüm əsaslarından biridir.
Başqa bir rəvayətdə belə nəql olunur:
«Biz Əbülhəsən Əli ibn Musa ər-Rzanın (ə) hüzuruna daxil olduq.
Ona dedik ki, Məhəmməd adlı bir şəxs Rəbbini təxminən otuz yaşında, gözəl və kamil bədən quruluşuna malik bir gənc surətində gördüyünü iddia edir.
İmam (ə) dərhal Allaha səcdə etdi və buyurdu:
– Sən bütün nöqsanlardan pak və münəzzəhsən!
– Onlar Səni nə tanımış, nə də Sənin tövhidini düzgün qəbul etmişlər. Buna görə də Səni belə vəsf etmişlər.
– Onların nəfsləri Səni Özündən başqasına bənzətməyə necə razı olmuşdur?
– Ey Məhəmməd! Allah Rəsulu Rəbbinin əzəmətini müşahidə etdiyi zaman bu, kamil bir gənc surətində deyildi!
Sonra İmam bizə tərəf çevrilib buyurdu:
– Təsəvvürünüzə nə gəlirsə gəlsin, Allahı ondan fərqli bilin!»
(8)
Səfvan ibn Yəhya belə nəql edir:
«Hədis alimi Əbu Qürrə məndən xahiş etdi ki, onu Əbülhəsən İmam Rzanın (ə) hüzuruna aparım.
Mən icazə aldım və o, İmamın hüzuruna daxil oldu.
Əvvəlcə halal və haram məsələləri barədə suallar verdi.
Sonra soruşdu:
– Allahın daşınan, yəni başqa bir şey tərəfindən saxlanılan varlıq olduğunu qəbul edirsənmi?»
İmam Rza (ə) cavab verdi:
«Daşınan hər bir şey başqasının təsiri altında olan və özündən qeyrisinə ehtiyac duyan varlıqdır. Onun bir dayağa ehtiyacı vardır.
Daşınmaq nöqsan bildirən bir ifadədir. Daşımaq isə əməl və tərif bildirir.
Eyni şəkildə “yuxarıda”, “aşağıda”, “daha yüksəkdə” və “daha alçaqda” kimi ifadələr də vardır.
Allah-taala buyurmuşdur:
“Ən gözəl adlar Allaha məxsusdur. Onu həmin adlarla çağırın”.
Allah Öz kitablarında heç vaxt Özünün daşınan olduğunu söyləməmişdir.
Əksinə, O, quruda və dənizdə daşıyanın Özü olduğunu bildirmişdir.
Göyləri və yeri dağılmaqdan qoruyub saxlayan da Odur.
Daşınan hər bir şey Allahdan başqasıdır.
Allaha və Onun əzəmətinə iman gətirən heç bir şəxs duasında “Ey daşınan!” deməmişdir».
Əbu Qürrə buna etiraz edərək Quranın iki ayəsini misal gətirdi:
﴿وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ﴾
«O gün Rəbbinin Ərşini onların üzərində səkkiz nəfər daşıyacaq».
(10)
Həmçinin:
﴿الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ﴾
«Ərşi daşıyanlar...»
(11)
İmam Rza (ə) buyurdu:
«Ərş Allahın Özü deyildir.
Ərş elm və qüdrətin rəmzidir və hər şeyi əhatə edir.
Allah daşımaq işini Özündən başqalarına aid etmişdir.
O, bəzi məxluqları Öz Ərşini daşımağa vəzifələndirmişdir. Onlar Allahın elmini daşıyanlardır.
Bəzi məxluqlar Ərşin ətrafında təsbih edir və Onun elminə uyğun hərəkət edirlər.
Mələklər isə bəndələrin əməllərini yazırlar.
Allah yer əhlini də Öz Evinin ətrafında təvaf etməyə vəzifələndirmişdir.
Allah Özünün buyurduğu kimi Ərş üzərində istiva etmişdir.
Lakin Ərşin özü, onu daşıyanlar və ətrafında olanların hamısı Allah tərəfindən saxlanılır və qorunur.
Onların hamısını saxlayan, hər bir cana və hər bir şeyə nəzarət edən Allahdır.
Buna görə də Allah haqqında “O, daşınır” və ya “O, aşağıdadır” demək olmaz.
Çünki bu cür ifadələr həm sözün mənasını, həm də etiqadi məzmununu pozur».
Əbu Qürrə yenidən soruşdu:
– Bəs Allah qəzəbləndikdə Ərşi daşıyan mələklərin Onun ağırlığını çiyinlərində hiss etməsi, buna görə səcdəyə düşməsi, Allahın qəzəbi sakitləşdikdə isə ağırlığın azalması və onların yenidən əvvəlki vəziyyətlərinə qayıtması barədə nəql olunan rəvayəti rədd edirsənmi?
İmam Rza (ə) cavab verdi:
«Mənə de görüm, Allah İblisi lənətlədiyi gündən indiyə qədər ona qəzəblidirmi?
Sənin düşüncənə görə, Allah nə zaman ondan razı qalacaq?
Sən necə cürət edib Rəbbini bir haldan başqa hala keçən və məxluqlara aid dəyişikliklərə məruz qalan varlıq kimi təsvir edirsən?
Allah bütün bunlardan pak və münəzzəhdir!
O, dəyişənlərlə birlikdə dəyişməmiş, haldan-hala keçənlərlə birlikdə başqa hala düşməmişdir.
Hər şey Onun qüdrəti və idarəsi altındadır.
Hamı Ona möhtacdır, O isə Özündən başqa heç nəyə möhtac deyildir».
(12)
Hidayət yoluna qədəm qoyması
Əhməd şiə məzhəbinin Allahın sifətləri barədə baxışlarını digər İslam cərəyanlarının düşüncələri ilə müqayisə etdikdən sonra həqiqəti dərk etdiyini bildirdi.
O, həqiqi tövhidin Əhli-beytin (ə) və onların ardıcıllarının təqdim etdiyi tövhid anlayışı olduğuna əmin oldu.
Beləliklə, Əhməd hicri 1401-ci ildə (miladi 1981-ci ildə) Malidə şiəliyi qəbul etmək qərarına gəldi.
Şiəliyi qəbul etdikdən sonra Əhli-beyt (ə) məktəbinə uyğun dini biliklərini daha da artırmaq üçün ölkəsini tərk etdi.
Əvvəlcə Qanaya köçdü, daha sonra isə Qum dini hövzəsinə daxil oldu.
Mənbələr
- İbn Teymiyyə, «Bəyan təlbisil-Cəhmiyyə fi təsisi bidəihimil-kəlamiyyə», 3-cü cild, səh. 268.
- «Şərhu kitabiş-şərh vəl-ibanə əla usulis-sünnə vəd-diyanə», 2-ci cild, səh. 570.
- «İsbatul-həddi lillahi əzzə və cəll və ənnəhu qaidun və calisun ələl-ərş», səh. 141.
- «Şərhul-qəsidətin-nuniyyə», 1-ci cild, səh. 277.
- Məhəmməd ibn Əbdülvəhhab, «Usulul-iman», səh. 8.
- Şeyx Səduq, «ət-Tövhid», səh. 41.
- «Şura» surəsi, 11-ci ayə.
- «əl-Kafi», 1-ci cild, səh. 249.
- «Əraf» surəsi, 180-ci ayə.
- «Haqqə» surəsi, 17-ci ayə.
- «Ğafir» surəsi, 7-ci ayə.
- «əl-Kafi», 1-ci cild, səh. 130–132.
(c) al-mostabserin.com
