Adı: Xalid əş-Şəmmari
Ölkə: Küveyt
Keçmiş dini (Məzhəbi): Sələfi-Vəhabi
Şiəliyi qəbul etmiş Xalidin həyat hekayəsi
Xalid Küveytdə mötədil sünni ailəsində böyümüşdür. Lakin yetkinlik yaşına çatdıqdan sonra vəhhabi cərəyanına bağlı bir məscidə getməyə başlamışdır. Bu da onun həmin cərəyanın fikirlərindən təsirlənməsinə və şiəliyə qarşı son dərəcə düşmən münasibət bəsləyən bir vəhhabi olmasına səbəb olmuşdur.
Amma həqiqəti axtaran Xalidin ruhu onun təsiri altına düşdüyü yanlış təsəvvürlər içərisində qalmasına imkan vermədi. Buna görə də o, həmin dövrdə özünün əsas etiqadi rəqibi hesab etdiyi şiələrlə müzakirələr aparmaq qərarına gəldi.
Bir müddət araşdırma apardıqdan, şiə alimləri və ziyalıları ilə söhbət etdikdən, onların etiqadi əsaslarını öyrəndikdən sonra şiəlik barədə düşüncələri dəyişməyə başladı.
«Qaşqabağını töküb üzünü çevirdi» — Əbəsə və təvəlla
Uzun və çətin araşdırmalardan sonra Xalid şiə dünyagörüşünə yaxınlaşmasına səbəb olan bir sıra məsələlərə diqqət yetirdi.
Onun üçün ən mühüm məqamlardan biri bu idi ki, əvvəllər düşündüyünün əksinə olaraq, Peyğəmbərin (s) şəxsiyyətinə xələl gətirənlər Əhli-beyt (ə) ardıcılları deyil, məhz onların məktəbinə qarşı çıxanlardır.
İslam tarixini araşdıran hər kəs Əbu Bəkr, Ömər, Osman və başqalarının, xüsusilə də Əməvi şəxsiyyətlərinin mənafeyini müdafiə etmək, yaxud Aişəni müdafiə etmək bəhanəsi ilə Peyğəmbərə (s) yaraşmayan xüsusiyyətlərin ona aid edildiyi çoxsaylı hadisələrlə qarşılaşır.
Diqqətçəkən məqam budur ki, məqalədə bu cür iddiaların bir çoxunun əsas mənbələrindən biri kimi Aişə bint Əbu Bəkr göstərilir.
Ona aid edilən rəvayətlərdən biri «Əbəsə və təvəlla» surəsinin Peyğəmbəri (s) məzəmmət etmək üçün nazil olması iddiasıdır.
Surənin başlanğıcında buyurulur:
﴿عَبَسَ وَتَوَلَّى﴾
«Qaşqabağını töküb üzünü çevirdi».
Məqalənin müəllifinə görə, Aişənin tərəfdarları və onun yolunu davam etdirənlər bu düşüncəni dünyanın müxtəlif yerlərinə yaymışlar.
Hətta bəzi xristianlar da bundan xəbərdar olmuş və onların mübahisə aparan nümayəndələrindən biri belə demişdir:
«Bizim peyğəmbərimiz İsa sizin peyğəmbərinizdən üstündür. Çünki sizin peyğəmbəriniz pis əxlaqa malik idi. Kor insanların qarşısında qaşqabağını tökür və onlardan üz çevirirdi. Bizim peyğəmbərimiz isə anadangəlmə korları və cüzam xəstələrini sağaldırdı».
(1)
Bu mövzuda Aişəyə istinad edilən bir neçə rəvayət nəql olunmuşdur.
Birinci rəvayət
Hakim və Təbərani Məsruqdan belə nəql edirlər:
Məsruq deyir:
«Aişənin yanına getdim. Onun yanında kor bir kişi vardı. Aişə onun üçün utruc meyvəsini doğrayır və bal ilə yedizdirirdi.
Mən soruşdum:
– Ey möminlərin anası, bu şəxs kimdir?
Aişə cavab verdi:
– Bu, İbn Ümmü Məktumdur. Allah onunla bağlı Öz Peyğəmbərini (s) məzəmmət etmişdir!
Sonra dedi:
– O, Peyğəmbərin (s) yanına gəlmişdi. Həmin vaxt Peyğəmbər Ütbə və Şeybə ilə birlikdə idi. Allah Rəsulu (s) onlara tərəf çevrildi. Bundan sonra İbn Ümmü Məktum barədə “Əbəsə və təvəlla” ayələri nazil oldu».
(2)
İkinci rəvayət
Tirmizi və İbn Hibban Aişədən belə nəql edirlər:
«“Əbəsə və təvəlla” ayələri kor İbn Ümmü Məktum barədə nazil olmuşdur.
O, Allah Rəsulunun (s) yanına gəlib deyirdi:
– Ey Allahın Rəsulu, mənə doğru yolu göstər!
Həmin vaxt Peyğəmbərin (s) yanında müşriklərin nüfuzlu şəxslərindən biri vardı.
Allah Rəsulu (s) kor kişidən üz çevirib digər şəxsə tərəf yönəldi və soruşdu:
– Dediklərimdə pis bir şey görürsənmi?
O cavab verdi:
– Xeyr.
Bundan sonra həmin ayələr nazil oldu».
(3)
Üçüncü rəvayət
İbn Münzir və İbn Mərdəveyh Aişədən belə nəql edirlər:
«Allah Rəsulu (s) Qüreyşin nüfuzlu şəxsləri ilə oturmuşdu. Onların arasında Əbu Cəhl ibn Hişam və Ütbə ibn Rəbiə də vardı.
Peyğəmbər onlara deyirdi:
– Sizə filan və filan şeyi gətirməyim yaxşı olmazmı?
Onlar cavab verirdilər:
– Bəli, Allaha and olsun!
Bu zaman İbn Ümmü Məktum gəldi.
Peyğəmbər həmin şəxslərlə məşğul olduğu vaxt İbn Ümmü Məktum ona sual verdi.
Peyğəmbər isə ondan üz çevirdi.
Bundan sonra Allah “Özünü ehtiyacsız hesab edənə gəlincə...” ayələrini nazil etdi».
(4)
Məqalənin müəllifinin fikrincə, Aişənin bu surəni Peyğəmbərə (s) aid etməsi onun ismətinin kamilliyinə və yüksək əxlaqi məqamına xələl gətirmək məqsədi daşıyırdı.
Çünki bu rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) dini bilik öyrənmək istəyən yoxsul bir insana qaşqabaq tökən, ondan üz çevirən, bunun müqabilində isə varlı və iman gətirməmiş şəxslərə xüsusi diqqət göstərən bir insan kimi təqdim edilir.
Müəllif belə bir sual verir:
Bu iddia necə qəbul edilə bilər?
Necə ola bilər ki, müxaliflər Allahın sevimli və seçilmiş Peyğəmbərinə (s) bu surədə ifadə edilən qüsurları və şiddətli məzəmməti aid etməyə razı olsunlar?
Bəşəriyyətin həlimlikdə, təvazökarlıqda və gözəl əxlaqda misli görünməmiş bir şəxsiyyətinə belə bir məzəmməti necə aid etmək olar?
Çünki rəhmət Peyğəmbəri (s) necə ola bilər ki, bu ayələrin nəzərdə tutduğu şəxs olsun?
﴿عَبَسَ وَتَوَلَّى أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى﴾
«Yanına kor bir şəxs gəldiyi üçün qaşqabağını töküb üzünü çevirdi».
Halbuki səhabələrdən nəql olunan rəvayətlərə görə:
«Onu yalnız təbəssüm edən halda görərdilər. O, təbəssüm etmədən heç bir söz danışmazdı».
(5)
Peyğəmbər (s) necə ola bilərdi ki, varlı və qüdrətli müşriklərlə məşğul olub aşağıdakı ayələrin təsvir etdiyi şəxsə çevrilsin?
﴿أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَى فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى وَمَا عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى﴾
«Özünü ehtiyacsız hesab edənə gəlincə, sən ona diqqət göstərirsən. Halbuki onun paklanmamasına görə sən məsuliyyət daşımırsan».
Digər tərəfdən, Allahdan qorxaraq onun yanına gələn yoxsul möminlərdən üz çevirsin və bu ayələrin təsvir etdiyi şəxs olsun?
﴿وَأَمَّا مَنْ جَاءَكَ يَسْعَى وَهُوَ يَخْشَى فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّى﴾
«Sənin yanına tələsərək gələn və Allahdan qorxan şəxsə gəlincə, sən ondan üz çevirib başqası ilə məşğul olursan».
Bu iddianı Allahın Peyğəmbər (s) haqqında buyurduğu ayələrlə necə uzlaşdırmaq olar?
﴿بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ﴾
«O, möminlərə qarşı çox şəfqətli və mərhəmətlidir».
(6)
﴿وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ﴾
«Həqiqətən, sən böyük bir əxlaq sahibisən».
(7)
Allah-taala Peyğəmbərə (s) belə əmr edir:
﴿وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ﴾
«Möminlərə qarşı təvazökar ol».
(8)
﴿وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ﴾
«Səhər-axşam Rəbbini çağıranları yanından qovma».
(9)
Başqa bir ayədə isə buyurur:
﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ﴾
«Ey Peyğəmbər! Kafirlərlə və münafiqlərlə mübarizə apar və onlara qarşı sərt ol».
(10)
Əgər bir şəxs İslam vasitəsilə paklanmaqdan imtina edirsə, ona qarşı qətiyyət göstərilməlidir.
Belə olduğu halda, Peyğəmbər (s) necə ola bilər ki, bütün diqqətini həmin şəxsə yönəltsin və onu yoxsul, kor və təqvalı mömindən üstün tutsun?
Əslində, bu xüsusiyyətlər peyğəmbərlərin, xüsusilə də peyğəmbərlərin sonuncusunun (s) sifətlərinin tam əksidir.
Onun qardaşı Əmirəlmöminin Əli (ə) Peyğəmbəri (s) belə təsvir edir:
«Allah Rəsulu (s) daim təbəssüm edən, xoşxasiyyətli və mülayim bir insan idi. O, nə kobud, nə sərt, nə qışqırıb-bağıran, nə ədəbsiz, nə söyüş söyən, nə də başqalarını məsxərəyə qoyan idi...»
(11)
Məqaləyə görə, bütün bunlar hətta qarşı tərəfin bəzi alimlərinin də Aişədən və başqalarından nəql edilən bu rəvayətlərin səhihliyinə şübhə etməsinə səbəb olmuşdur.
Həmin alimlərdən biri Fəxrəddin Razidir.
Razi öz təfsirində əvvəlcə belə yazır:
«Təfsirçilər yekdil fikirdədirlər ki, qaşqabağını töküb üz çevirən şəxs Allah Rəsuludur (s), kor şəxs isə İbn Ümmü Məktumdur».
(12)
Lakin o, başqa bir əsərində — «İsmətul-ənbiya» kitabında — bu məsələyə yenidən qayıdır.
Razi həmin izahın Peyğəmbərin (s) isməti və yüksək əxlaqı ilə ziddiyyət təşkil etdiyini nəzərə alaraq ona şübhə ilə yanaşır.
O yazır:
«Biz bu xitabın Peyğəmbərə ünvanlandığını qəbul etmirik...»
Sonra bir neçə etiraz irəli sürür.
Bunlardan biri qaşqabaq tökməyin Peyğəmbərə aid edilməsidir.
Digəri varlı insanların yoxsullardan üstün tutulmasıdır.
Üçüncüsü isə bu ifadədir:
﴿وَمَا عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى﴾
«Onun paklanmamasına görə sən məsuliyyət daşımırsan».
Razi bu ifadənin Peyğəmbərin (s) risalət vəzifəsinə uyğun olmadığını bildirir.
(13)
Məqalədə başqa bir məsələyə də diqqət yetirilir.
İbn Ümmü Məktum bu hadisənin baş verdiyi iddia edilən dövrdən sonra uzun illər yaşamışdır.
Amma onun özündən bu hadisəni təsdiqləyən səhih bir rəvayət nəql olunmamışdır.
Halbuki hadisənin əsas iştirakçılarından biri məhz o idi.
Əgər bu hadisə həqiqətən baş versəydi, onun öz dilindən nəql olunar və insanlar arasında geniş yayılardı.
Beləliklə, əgər «Əbəsə» surəsinin Allah Rəsulunu (s) məzəmmət etmək üçün nazil olmasının mümkün olmadığı qəbul edilirsə, belə bir sual ortaya çıxır:
Bəs bu surə kimin haqqında nazil olmuşdur?
Məqaləyə görə, bunun cavabını Peyğəmbərin (s) pak nəslindən olan imamlarda axtarmaq lazımdır.
Əgər müxaliflər həmin imamlara müraciət etsəydilər, şübhələri aradan qalxar və həqiqət onlar üçün aydın olardı.
İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur:
«Bu ayələr Peyğəmbərin (s) yanında olan Bəni-Üməyyədən bir kişi haqqında nazil olmuşdur.
İbn Ümmü Məktum gəldikdə həmin kişi onu görüb alçaltdı, qaşqabağını tökdü, özünü narahat göstərdi və üzünü ondan çevirdi.
Allah-taala bu hadisəni bəyan edərək həmin şəxsi məzəmmət etdi».
(14)
Məqalənin müəllifinə görə, Əməvilərin tarixini və əxlaqını tanıyan hər kəs onların həm İslamdan əvvəl, həm də İslamdan sonra yoxsullara və zəif insanlara qarşı təkəbbürlü və etinasız münasibət bəslədiklərini bilir.
Bu baxımdan İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan rəvayət daha inandırıcı görünür.
Çünki «Əbəsə» surəsində göstərilən xüsusiyyətlər, müəllifin fikrincə, yoxsullara yaxınlığı və böyük təvazökarlığı ilə tanınan Peyğəmbərdən (s) daha çox Əməvilərə uyğun gəlir.
Peyğəmbərin (s) yoxsullarla yaxın münasibəti və təvazökarlığı dostları, müxalifləri, düşmənləri və yaxınları tərəfindən də təsdiqlənmişdir.
Bəs həmin Əməvi şəxs kim idi?
Məqaləyə görə, bunun cavabı Əli ibn İbrahim Qumminin təfsirində verilmişdir.
O, aşağıdakı ayələri izah edərkən yazır:
﴿عَبَسَ وَتَوَلَّى أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى﴾
«Yanına kor bir şəxs gəldiyi üçün qaşqabağını töküb üzünü çevirdi».
Əli ibn İbrahim Qummi belə nəql edir:
«Bu ayələr Osman və İbn Ümmü Məktum haqqında nazil olmuşdur...»
Rəvayətin davamında bildirilir ki, Peyğəmbər (s) İbn Ümmü Məktumu Osmandan üstün tutmuşdur.
Buna görə də Osman qaşqabağını töküb ondan üz çevirmişdir.
Beləliklə, ayələrin Osmanı məzəmmət etdiyi, onun varlı insanlara üstünlük verməsini, yoxsul, kor və təqvalı möminə isə etinasız yanaşmasını təsvir etdiyi bildirilir.
(15)
Məqalənin müəllifinə görə, Əməvi Osman ibn Əffanın şəxsiyyətini araşdıran hər kəs bu rəvayətin onun tanınmış xüsusiyyətlərinə daha uyğun olduğunu düşünəcəkdir.
Müəllif iddia edir ki, Osman Əməvilərə xas olan təkəbbürü özündə daşıyırdı.
Bu fikri əsaslandırmaq üçün Peyğəmbər məscidinin tikintisi zamanı baş verdiyi nəql olunan bir hadisəyə istinad edilir.
Həmin rəvayətə görə, Osman kərpicləri narazılıqla daşıyır, paltarının çirklənməsindən qorxduğu üçün onları özündən uzaq tuturdu.
Əmirəlmöminin Əli (ə) isə onun bu davranışına iki misralıq şeirlə istehza etmişdir.
Əmmar ibn Yasir həmin misraları rəcəz şəklində təkrarlamışdır.
Bu hadisə Osmanın qəzəbinə səbəb olmuş, daha sonra Peyğəmbər (s) Əmmarı müdafiə etmək üçün məsələyə müdaxilə etmişdir.
(16)
Məqalə bu nəticəyə gəlir ki, «Əbəsə» surəsi Osmanı məzəmmət etmək üçün nazil olmuşdur.
Müəllifin fikrincə, məhz buna görə Peyğəmbər (s) İbn Ümmü Məktumu görəndə həmin hadisəyə işarə edirdi.
İmam Sadiqdən (ə) belə nəql olunur:
«Allah Rəsulu (s) Abdullah ibn Ümmü Məktumu gördükdə buyurardı:
“Xoş gəlmisən! Xeyr, Allaha and olsun, Allah sənin barəndə məni heç vaxt məzəmmət etməyəcək!”
Peyğəmbər (s) ona o qədər mehribanlıq və nəvaziş göstərirdi ki, İbn Ümmü Məktum bu diqqətin Peyğəmbərə çətinlik yaratmaması üçün özü ehtiyatlı davranmağa başlayırdı».
(17)
Məqalənin müəllifi hesab edir ki, Aişə bu hadisənin əsl mahiyyətini əksinə təqdim etmək istəmişdir.
Onun fikrincə, Aişə surədəki şiddətli məzəmməti Peyğəmbərə (s) aid etməklə Osmanla münasibətlərinin yaxşı olduğu dövrdə ona xidmət etmişdir.
Daha sonra maddi səbəblərdən onların münasibətləri pisləşmişdir.
Məqalədə iddia olunur ki, bu qarşıdurma elə həddə çatmışdır ki, Aişə Osmanın qüsurlarını açıq şəkildə dilə gətirmiş və onun öldürülməsinə çağırmışdır.
Lakin münasibətlərinin yaxşı olduğu dövrdə Aişənin «Əbəsə» surəsini Osmandan uzaqlaşdırıb Peyğəmbərə (s) aid etdiyi bildirilir.
Müəllif hesab edir ki, Aişə eyni məqsədlə başqa bir rəvayət də uydurmuşdur.
Bu rəvayət Müslimin «Səhih» kitabında nəql olunur.
Həmin rəvayətə əsasən, Peyğəmbər (s) Aişənin yanında uzanmışdı və budunun, yaxud ayaqlarının bir hissəsi açıq idi.
Əvvəlcə Əbu Bəkr, sonra Ömər içəri daxil oldu. Peyğəmbər (s) isə vəziyyətini dəyişmədi.
Lakin Osman daxil olmaq istədikdə Peyğəmbər (s) qalxıb oturdu və paltarını düzəltdi.
Sonra buyurdu:
«Mələklərin həya etdiyi bir şəxsdən mən həya etməyimmi?»
(18)
Məqalənin müəllifi bu rəvayəti yalan hesab edir və onun doğurduğu nəticələri tənqid edir.
Onun fikrincə, bu rəvayət bir tərəfdən Peyğəmbərin (s) həyasının kifayət qədər olmadığını düşündürür, digər tərəfdən isə Osmanı elə yüksək bir məqama qaldırır ki, hətta mələklərin ondan həya etdiyi iddia olunur.
Müəllif bunu məntiqsiz hesab edir.
Bundan başqa, tarixi mənbələrdə Osmana aid edilən kobud təhqirlərdən bəhs edir.
Bunlardan biri İslamın ilk şəhidi hesab edilən Əmmar ibn Yasirin anası Süməyyəyə qarşı işlədildiyi bildirilən təhqirdir.
Müəllif bu məsələyə dəlil olaraq Bəlazurinin «Ənsabul-əşraf» kitabında nəql olunan bir hadisəni göstərir.
Həmin hadisə Beytülmalın əmlakı ilə bağlı etirazdan sonra Əmmara qarşı edilən hücumla əlaqədardır.
(20–21)
Həqiqətlə üzləşdikdən sonra şiəliyin qəbul edilməsi
Xalid təxminən iki il ərzində Əhli-sünnə mənbələrini araşdırdı, müxtəlif rəvayətləri və tarixi hadisələri müqayisə etdi.
Məqaləyə görə, bu araşdırmalar zamanı o, Peyğəmbərin (s) və Əhli-beytin (ə) təlimlərinə qarşı yönəlmiş təhrifləri müşahidə etdi.
Nəticədə Xalid istibsar etdiyini, yəni həqiqəti dərk edərək Əhli-beyt (ə) şiələrinin məzhəbini qəbul etdiyini elan etdi.
Bu hadisə hicri 1427-ci ildə Küveytdə baş verdi.
(22)
Mənbələr
- «Mütəmər üləma Bağdad» — səh. 129.
- Hakim, «əl-Müstədrək», 3-cü cild, səh. 634; Təbərani, «əl-Möcəmul-övsət», 9-cu cild, səh. 155. Utruc — bıçaqla doğranan ətirli sitrus meyvəsi.
- Tirmizi, «Sünən», 5-ci cild, səh. 104; İbn Hibban, «Səhih», 2-ci cild, səh. 294.
- Süyuti, «əd-Durrul-mənsur», 6-cı cild, səh. 314. İbn Münzir və İbn Mərdəveyhdən nəql edilmişdir. Bəzi rəvayətlərdə bu hadisə Ənəs ibn Malikə və İbn Abbasa da aid edilir. Lakin məqalənin müəllifi onların həmin vaxt çox gənc olduqlarını əsas gətirərək rəvayətin əslində Aişədən qaynaqlandığını hesab edir.
- «Tarixu mədinəti Dəməşq», 4-cü cild, səh. 46; «Məcməuz-zəvaid», 1-ci cild, səh. 131; Salihi Şami, «Sübülul-huda vər-rəşad», səh. 121.
- «Tövbə» surəsi, 128-ci ayə.
- «Qələm» surəsi, 4-cü ayə.
- «Hicr» surəsi, 88-ci ayə.
- «Ənam» surəsi, 52-ci ayə.
- «Tövbə» surəsi, 73-cü ayə.
- «Tarixu mədinəti Dəməşq», 4-cü cild, səh. 45.
- Fəxrəddin Razi, «Təfsir ər-Razi», 1-ci cild, səh. 353.
- Fəxrəddin Razi, «İsmətul-ənbiya», səh. 108.
- Təbərsi, «Məcməul-bəyan», 10-cu cild, səh. 266; oxşar məzmun Şeyx Tusinin «ət-Tibyan» kitabında da nəql edilmişdir, 10-cu cild, səh. 269.
- «Təfsir əl-Qummi», 2-ci cild, səh. 405; həmçinin «Biharul-ənvar», 17-ci cild, səh. 85.
- İbn Əbd Rəbbih əl-Əndəlusi, «əl-İqdul-fərid», 2-ci cild, səh. 113. Ümmü Sələmədən nəql edilmişdir.
- Təbərsi, «Məcməul-bəyan», 10-cu cild, səh. 266.
- «Səhih Müslim», 7-ci cild, səh. 116 və digər sənədlər.
- Məqalədə qeyd edilir ki, Əhli-sünnə alimlərinin əksəriyyətinə görə, kişinin budu başqa kişilərin qarşısında övrət hesab olunur.
- Bəlazuri, «Ənsabul-əşraf», 5-ci cild, səh. 48.
- İbn Mənzur, «Lisanul-ərəb», 10-cu cild, səh. 485.
- Məqalədə bildirilir ki, Xalid Küveytdə keçirilən Əhli-beyt (ə) məclislərindən birində şiəliyi qəbul etdiyini elan etmişdir. Bu məlumatın hicri 1427-ci il Şəban ayının 16-da «əl-Qətrə» saytında yayımlandığı qeyd olunur.
