Məşhur İslam filosofu və Quran təfsirçisi Əllamə Təbatəbai tədrisi zamanı əbədi olan cənnət və cəhənnım mövzusuna toxunduğu zaman dərindən nəfəs alar və tələbələrinə deyərdi ki, qarşıda sizi əbədi bir həyat gözləyir. O həyatı hər nə qədər böyüdüb və dərk etsən dünya və onun problemləri bir o qədər kiçilər. Və beləcə həyatın dərdi-qəmi çox kiçik gələr. Bu sadəcə olaraq insanları mövizə etmək üçün deyilən bir məsələ deyil, insana fərqli bir dünya görüşü verir, hansı ki, insanın həyatını fərqli edir.
– O.Sergeevna: Bəli, bu inanc insanın düşüncə tərzini və həyata baxışını dəyişir. Apardığım bir araşdırmada insanların xoşbəxtliyinin birgə və toplum şəkilində olduğu qənaətinə gəldim. Mənim xoşbəxtliyim başqalarının xoşbəxtliyinə bağlıdır. Bir çox psixoloqların şablon olaraq işlətdiyi bir söz var: başqalarının fikirləri sənin sərhədlərinə qədər keçərlidir, onu keçsələr önəm vermə. Bu yanaşma insanlarda fərdləşmə yaradır və bu insanların xoşbəxtliyinə mane olur. Bu baxış İslamda fərqlidi, İslam başqalarının xoşbəxtliyi ilə xoşbəxt olacağımızı deyir. Bu isə mənim araşdırmamda aldığım nəticə ilə tamamilə üst-üstə düşür.
– K.Məmmədov: Günümüzdə mövcud olan önəmli psixoloji bir problemə toxundunuz. Sosial təcrid və fərdləşmə problemi. İslam fərdləşməyə, təcrid olunmağa qarşıdır. Bu sahədə Amerikada, “Harvard gənclərin inkişafı mərkəzində” maraqlı bir araşdırma aparılıb. İnsanlar üzərində 70 illik bir araşdırma, insanlara gözəl və xoşbəxt həyat bəxş edən əsas amil nədir sualına cavab axtarırlar. Araşdırmalardan əldə etdikləri nəticələri mərkəzin 4-cü rəhbəri Robert Valdinqer belə açıqlayır: İnsanların bir-biriləri ilə sıx təmasda olmaları, münasibət qurmaları, insanlarla qaynayıb-qarışmaları onların həyatında xoşbəxtliyin ən önəmli amilidir”. Emosional zəka teoriyasının əsasını qoyan şəxslərdən biri və ən önəmlisi Daniel Qoleman da özünün “Emosional Zəka” kitabında sosial təcridin nə qədər zərərli olduğunu təkidlə qeyd edir və həmin kitabda dərc edilən bir araşdırmaya görə siqaretdən belə insan həyatı üçün təhlükəli olduğu qeyd olunur. İslamdakı dini mətnlərə baxdığımız zaman insanlarla əlaqə qurmanın nə qədər əhəmiyyətli olduğunu görürük. Həzrət Əli (ə) buyurur “insanların ən ağıllısı başqaları ilə isti münasibət qurmağı bacaran kəsdir”. Həzrət Peyğəmbər (s) müsəlmanları, qonşular, qohumlarla daim ünsiyyəti qoruyub saxlamağı təkidlə tövsiyə edir. Bütün bunlara din xaricindən baxdığımız zaman müasir dünyadakı sosial təcrid təhlükəsinin qarşısını aldığını görərik. Başqalarının xeyir və xoşbəxtliyini özününkü hessab edən insanları isə İslam dahilərində müşahidə edə bilərik. Peyğəmbərin (s) əziz qızı hz. Fatimə (s) dua etdiyi zaman əvvəl qonşuları, qohumları və tanışları üçün dua edərdi və buyurardı “öncə qonşu sonra evin içi”. Bu anlayış insanın nə qədər geniş qəlbli olmasını göstərir. Başqalarının xeyrini özününkü görür, onların xoşbəxtliyini özününkü görür. İnsan yaranış olaraq eqoistdir, hər şeyin ən yaxşısını “özü” üçün istəyir, ancaq bəzi insanlarda bu “öz” anlayışı çox genişdir, ora bütün insanları daxil edirlər.
– O.Sergeevna: Bəli bu başqa bir həyatdır, bunu insanlara çatdırmaq lazımdır. Çünki modern insanın bunlara ehtiyacı var. Qadağalarla nəyəsə nail olmaq olmaz.

 

-O.Sergeevna: Post sovet ölkələrində dini təhsil ocaqlarında olmuşam. Özbəkistan, Azərbaycan və.s. Müşahidə etdiyim təhsil sistemi daha çox sanki sekulyar bir sistem idi. Dini təhsilə sadəcə olaraq bir fakultə kimi baxılırdı. Təsəvvür edin Özbəkistanda İlahiyyat inistututu konfransda iştirakım üçün müraciət edərkən hicablı şəklimi atdığım üçün konfransda iştirakıma icazə vermədilər.

-K.Məmmədov: Dini təhsil sadəcə olaraq təhsil deyil, onun əməl və o oxuduqlarının praktikada yerinə yetirilməsi də çox önəmlidir. Başqa fakultələrdən fərqli olaraq bu sahə üzrə təhsil əməl də tələb edir.

-O.Sergeevna: Bəzi dini təhsil ocaqlarında müşahidə etdiyim bir məsələ ilə rastlaşdım. Başqa məzhəb və təriqətlərin haqqında araşdırma aparmağa qoyulan qadağa. Misal üçün dini bir mədrəsədə əgər kitabda Əlinin (ə) haqqında danışılırsa o kitabın şiə kitabı olduğuna görə oxunmağına qadağa qoyulur. Şiəlik haqqında ümumiyyətlə oxumaq və danışmaq qadağan edilir.

-K.Məmmədov: Belə bir tendensiya çox təəssüf verici haldır. İslam məzhəbləri bir-biriləri haqqında olan yanlış fikirlərinin və önyarqılarının kökü də elə budur. Bir birimizi tanımadan haqqımızda ittihamlar edirik. Təhsil aldığım Qumda yerləşən Beynəlxalq Əlmustafa Universitetinin kitabxanasında başqa məzhəblərin əsas kitablarının hamısı mövcuddur, hətta ateizmin ən qatı filosoflarının əsərləri də. Nitçenin “Allah öldü” kitabına da rast gəlmək olar. Qaldıki həzrət Əlinin haqqında araşdırma aparmağa, şiələrin əsərlərinə baxmağa çəkinirlərsə xristian yazarı Corc Cordaqın Əlinin (ə) ədaləti və şəxsiyyəti haqqında yazdığı iki cildli “İnsan Ədalətinin Carçısı” kitabına müraciət etsinlər. Bundan əlavə qeyd edim ki, hal hazırda İranda dinlərə və İslam məzhəblərilə bağlı bir strategiya var, dinlər arası dialoqlarla ortaq dəyərlər üzərində dayanmaq və məzhəblər arası birlik və vəhdətin bərpası. Oxuduğum universitetdə məzhəbçilik söhbətləri qəti qadağan idi və hətta deyə bilərəm ki, qırmızı xətt idi.

-O.Sergeevna: İslamı qəbul etdikdən sonra qarşılaşdığım problemlərdən biri dini mətnlərin hərfi mənada, zaman və məkan anlayışını nəzərə almadan dövrümüzdə insanlara təbliğ olunmasıdır. Hətta təsəvvür edin ki, bunu yeni islamı qəbul etmiş ruslara təqdim edirsən. Zaman və məkan kontektsində izah olunmur. Həccdə olduğum zaman Ərəfat dağında güclü yağış yağmağa başladı mən və yoldaşım çox narahat olduq ki, əməlləri necə yerinə yetirəcik. Yağışı az görən ərəblər isə sevincək halda yağış üçün Allaha şükür edirdilər. Bu qədər fərqli olan iki fərqli insanlar üçün hədislər eyni tərzdə izah olunmamalıdır.

-K.Məmmədov: Hədis elmi deyə bir elm var, hansı ki, mövzularından biri hədisi deyildiyi zaman və məkanı, eləcə də hansı kütlə üçün deyildiyini araşdırır. Yəni xüsusi bir kütlə üçünmü deyilib yoxsa ümum insanlar üçünmü…

Hədislərlə bağlı ikinci məsələ isə budur ki, bəzi hədislərin də hərfi mənası deyil onun mahiyyəti nəzərə alınmalıdır. Tarixi bir misalı qeyd edim. Həzrət Əlinin müharibələrindən birində bir nəfər yaxınlaşır və Həzrət Əliyə deyir ki, nə üçün qoşununa əmr etməmisən ki, saqqallarına xına qoysunlar. Həzrət buyurur buna ehtiyac duymuram, çünki peyğəmbər o əmri verdiyi zaman ordusunda yaşlı və saqqalı ağarmış qocalar çox idi, bu isə düşmənə müsəlmanları zəif göstərirdi, çünki ordunun qocalardan ibarət olduğunu düşünərdilər. Ancaq indi mənim qoşunumda o mövzu mövcud olmadığı üçün o əmri verməyimə də ehtiyac yoxdur. Nəzərə alsaq ki, Peyğəmbərlə Əlinin arasında cəmi 30 il fərq var idi, bu prinsipun günümüz üçün də icrası lazımdır, yəni hədisin əsas mesajı və mahiyyəti nəzər alınmalıdır.

-O.Sergeevna: Bəli İslamı gərək bu cür, zaman və məkanı nəzərə alaraq təqdim edək. Mənim üçün maraqlı olan məqamlardan biri də məzhəbinizə görə Avropa və Şərq ölkələr üçün fərqli fiqhi hökmlər varmı? Çünki belə bir hal Rusiyada baş verdi, Avropa üçün fərqli bir fiqhi kitab yazıldı, ancaq bu çox səs-küy doğurdu və qəbul olunmadı.

-K.Məmmədov: Bizim fiqhi məsələlərimiz bu elmdə mütəxəssis olan müctəhidlərə bağlıdır. Qeyd etdiyiniz suala görə Müctəhidlərin verdikləri hökmləri iki hissəyə bölmək olar, ümum-insanlar üçün verilən hökmlər və Avropa və ya  qeyri-müsəlman ölkələrində yaşayan müsəlmanlar üçün verilən hökmlər. Əlbəttə bunu da qeyd edim ki, əsas dəyərlər haqqında verilən hökmlər dəyişməzdir və məkan və zaman onda təsirli deyil.